Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΠΕΘΑΙΝΕΙ;
Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΠΕΘΑΙΝΕΙ;
Η μικρή εικόνα: Είμαι γραφίστας. Κοντεύω τα σαρανταπέντε. Έχω απολυθεί εδώ και έξι μήνες από μια δουλειά που τη θεωρούσα απολύτως εξασφαλισμένη. Στέλνω κάθε μέρα βιογραφικά όμως δεν έχω λάβει ούτε μία απάντηση. Έχω στεγαστικό δάνειο και δύο ανήλικα παιδιά.
Η μεσαία εικόνα: Είμαι μια σχετικά μικρή χώρα με αποσαθρωμένη παραγωγική βάση, τεράστιο δημόσιο χρέος και ελλειμματικότατους προϋπολογισμούς εδώ και μια τριακονταετία. Δανείζομαι για να πληρώνω τους δανειστές μου και για να εξυπηρετώ στοιχειωδώς πλέον τη λειτουργία του κράτους μου. Βουλιάζω ολοένα και βαθύτερα στη δίνη. Απειλούμαι από άτακτη χρεοκοπία ενώ στην κοινωνία μου σοβούν αναίμακτοι, προς το παρόν, εμφύλιοι.
Η μεγάλη εικόνα: Είμαι η ήπειρος-κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού. Δέσποσα επί σχεδόν δυό χιλιετίες στην υδρόγειο. Κυβερνούσα κι αφαίμασσα παντοιοτρόπως όποιο έδαφος κι όποιο λαό "ανακάλυπτα". Εξήγαγα με το στανιό αξίες και θρησκείες. Όταν, μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, μού πήρε τα ηνία η Αμερική δεν θορυβήθηκα ιδιαιτέρως. Ήταν η στοργική μου "θυγατέρα" που πρόκοψε. Τι κι αν επέτρεψε στον κόκκινο στρατό να φτάσει το 1945 μέχρι το Βερολίνο και να θέσει την καρδιά μου, την Τσεχοσλοβακία του Μίλαν Κούντερα, υπό σοβιετική κατοχή; Μισός αιώνας ψυχρού πολέμου αποτελεί μια σύντομη παρένθεση στην Ιστορία. Σήμερα ωστόσο αντιμετωπίζω πρωτόγνωρο κίνδυνο: Οι αναδυόμενες υπερδυνάμεις Κίνα και Ινδία, οικονομίες που αναπτύσσονται καλπάζοντας, πληθυσμοί που πολλαπλασιάζονται ασυγκράτητα, τείνουν να με θέσουν οριστικά στο περιθώριο του παγκόσμιου γίγνεσθαι. Τι θα είμαι σε πενήντα χρόνια; Η σεβάσμια γιαγιά του πλανήτη; Ή ένα πτώμα που θα γίνεται λίπασμα για να καλύψει τις ανάγκες των νέων κυρίων;
Ο πιο αμφιλεγόμενος ίσως συγγραφέας των ημερών μας, ο Μισέλ Ουελμπέκ, δίνει στο τελευταίο του μυθιστόρημα, "Ο Χάρτης και η Επικράτεια", μια εικόνα της Γαλλίας στα μέσα του 21ου αιώνα. Περιγράφει μια χώρα-μουσείο που υποδέχεται μιλιούνια Κινέζων και τους ξεναγεί στα μνημεία του πολιτισμού της και στις εκλεπτυσμένες γεύσεις των κρασιών της. Η προοπτική δεν είναι και τόσο ζοφερή, αν εξαιρέσεις ότι πρόκειται για μια προσομοίωση κοινωνίας, όπου και η παραμικρή λεπτομέρεια έχει σχεδιαστεί για τουριστικούς αποκλειστικά λόγους. Για μια Ντίσνεϋλαντ ενηλίκων. Υπό την προϋπόθεσιν βεβαίως ότι ο ανατολικός άνθρωπος θα ενδιαφέρεται για τα περασμένα μεγαλεία του λευκού πρώην δυνάστη του.
Πότε άρχισε να χάνεται το παιχνίδι για τη Δύση; Ο μοιρολάτρης θα αποφαινόταν πως αποτελεί νόμο της Ιστορίας οι πολιτισμοί να ακμάζουν και να παρακμάζουν, ο ομφαλός της γης να μετακινείται γεωγραφικά. Ο πραγματιστής θα επεσήμαινε ότι ο ίδιος ο Πρώτος Κόσμος πρόσφερε εν μέρει στον Τρίτο Κόσμο το σκοινί για να τον κρεμάσει. Το σκοινί της τεχνολογίας. Όταν ο πλανήτης μεταμορφώθηκε σε ένα "on line" χωριό, οι μέντορες της παγκοσμιοποίησης θριαμβολογούσαν. Όταν ολοένα και περισσότερα εργοστάσια μετακόμιζαν στην Ανατολή, οι Δυτικοί απολάμβαναν την πτώση στις τιμές των προϊόντων. Όταν μέχρι και οι υπηρεσίες παροχής πληροφοριών μεταφέρονταν από τις ΗΠΑ στην Ινδία και ο Καλιφορνέζος μάθαινε από έναν διαδικτυωμένο τηλεφωνητή στα πέρατα της γης τί παίζει το σινεμά της γειτονιάς του ο εκμηδενισμός των αποστάσεων ήταν πλέον γεγονός. Για πόσο καιρό όμως ο Ασιάτης θα δεχόταν να πληρώνεται με ψίχουλα, να έχει βιωτικό επίπεδο σχεδόν σκλάβου;
Οι ανθρωπιστικές οργανώσεις αγωνίζονται να μας ευαισθητοποιήσουν σχετικά με τις άθλιες συνθήκες εργασίας εκείνων που κατασκευάζουν τα κομπιούτερ και τις κούκλες μπάρμπι μας. Ο μεγαλύτερος εχθρός τους δεν είναι -παραδόξως- η αναισθησία της Δύσης αλλά η σιδηρά εξουσία του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας. Διαπιστώνοντας ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ ότι η Σοβιετική Ένωση είχε σαπίσει εκ των έσω, επέλεξε την πολιτική φιλελευθεροποίηση. Επιχείρησε να μετατρέψει την αυτοκρατορία σε δημοκρατία. Το πείραμά του διήρκεσε πέντε χρόνια και έληξε άδοξα με την κατάρρευση ολόκληρου του ανατολικού μπλοκ. Οι επίγονοι του Μάο Τσε Τουνγκ παραδειγματίστηκαν και ακολούθησαν τον αντίθετο δρόμο. Απελευθέρωσαν μονάχα την οικονομία. Έφτιαξαν ένα υβρίδιο που συνδύαζε τα πιό απεχθή στοιχεία κι από τα δύο αντίπαλα κοινωνικά συστήματα: Τον αυταρχισμό της δικτατορίας του προλεταριάτου με την αναλγησία του νεοφιλεύθερου καπιταλισμού. Έτσι - απαλλαγμένη κι απ'το στοιχειώδες πρόσχημα δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων- η Κίνα εκτινάχθηκε παραγωγικά. Πώς να αντιμετωπίσεις ένα τέτοιο τέρας;
Το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που ισχυρίζεται (ή πιστεύει) πως διαθέτει η Δύση είναι η ικανότητά της να επινοεί. "Όλες οι εφευρέσεις που άλλαξαν το ρου της Ιστορίας -από τη μηχανή εσωτερικής καύσης μέχρι το iphone- πραγματοποιήθηκαν αν όχι σε αστικοδημοκρατικά καθεστώτα, σίγουρα πάντως σε ανοιχτές κοινωνίες, οι οποίες επέτρεπαν στον άνθρωπο να αξιοποιεί τη φαντασία του και να ελπίζει, παράλληλα, στην προσωπική του πρόοδο. Ένα σύστημα εξ ορισμού καχύποπτο απέναντι στην ατομική πρωτοβουλία όπως το κινέζικο, μιά κοινωνία διηρεμένη ακόμα σε κάστες σαν την ινδική, δεν έχουν εξ ορισμού άλλη δυνατότητα παρά να απομιμούνται τις δικές μας ιδέες…» Η Ανατολή, εν ολίγοις, είναι καταδικασμένη να αντιγράφει πιστά τις καινοτομίες της Δύσης. Τα εργοστάσια μπορεί να δουλεύουν τριπλοβάρδια στις όχθες του Γάγγη και του Κίτρινου Ποταμού, οι εφευρέτες όμως και οι designers θα συχνάζουν πάντα στα καφέ του Μιλάνου και θα ονειροπολούν στη Silicon Valley.
Θα μπορούσε κανείς να αντιτάξει το γεγονός ότι το αυτοκίνητο ως προϊόν μαζικής κατανάλωσης πράγματι συνελήφθη και κατασκευάστηκε από τον Χένρυ Φόρντ στη δημοκρατική Αμερική όμως ο Χίτλερ δεν άργησε και τόσο να απαντήσει: Δήμευσε μία μεγάλη έκταση και έχτισε τη βιομηχανία Volkswagen, η οποία έριξε στην αγορά τον «Σκαραβαίο», το κατ’εξοχήν αυτοκίνητο του λαού. Η ναζιστική Γερμανία δεν διακρινόταν ασφαλώς για το φιλελεύθερο πνεύμα της. Ούτε και η Ιαπωνία όταν έβγαζε τον μέγα σκηνοθέτη Κουρασάβα.
Θα μπορούσε επίσης κανείς να αναλογιστεί με δέος το τι θα σήμαινε η ευρεία (μικρο)αστικοποίηση των πληθυσμών στις ανερχόμενες υπερδυνάμεις. Η μύηση του μέσου Κινέζου ή Ινδού στον καταναλωτισμό. Κάποιος είχε προ ετών υπολογίσει πως εάν γενικευόταν στην Ινδία η χρήση του χαρτιού υγείας, το δάσος του Αμαζονίου θα εξαφανιζόταν μέσα σε ελάχιστα χρόνια. Εάν δε εξελισσόταν η Κίνα σε δημοκρατία, τα δέντρα όλου του κόσμου δεν θα αρκούσαν για τα ψηφοδέλτια…
Ας επιστρέψουμε στη μικρή εικόνα: Είμαι άνεργος γραφίστας σε μια χώρα που έχει βίαια στερηθεί κάθε αίσθηση ασφάλειας. Η ευημερία μέσα στην οποίαν ανατράφηκα αποδείχθηκε κίβδηλη. Καλούμαι στα μέσα της ζωής μου να επιστρέψω στα βασικά – “back to basics” όπως θα το έθετε η Christina Aguilera. Το σύγκρυο των 200 ευρώ το μήνα κτυπάει την πόρτα μου – για ποιο λόγο, αλήθεια, να αμείβομαι εγώ καλύτερα από τον βαλκάνιο γείτονα μου; Αφού παρά την εικόνα της πρωτοπόρου που καλλιεργούσε η Ελλάδα για τον εαυτό της, η τελευταία καινοτομία που συνέβη επί ελληνικού εδάφους και γνώρισε διεθνή απήχηση ήταν η εφεύρεση του καφέ φραπέ το 1957…
Τα κακά νέα για μας είναι ότι η Ευρώπη, ακόμα και να ξεπεράσει προσωρινά τη βαθιά σημερινή της κρίση, δεν πρόκειται να ξαναδείξει την παλιά γαλαντομία της απέναντι σε μια κοινωνία ράθυμη, διαπλεκόμενη κι ανοργάνωτη σε βαθμό εξωφρενικό. Ακόμα και να καταφέρουμε να εκβιάσουμε βραχυπρόθεσμα την παραμονή μας στο ευρώ, το κοινό ταμείο δεν θα καλύπτει αενάως τα διογκούμενα ελλείμματά μας ως ανταπόδοση των «φώτων» που κάποτε προσφέραμε στην Ανθρωπότητα. Μονάχα ίσως αν εξαγάγαμε σε Κίνα και Ινδία τους ντόπιους μεγαλοσυνδικαλιστές, με αποστολή να εμφυσήσουν στους εκεί εργαζόμενους συντεχνιακό πνεύμα και να διαλύσουν έτσι τον παραγωγικό ιστό, θα υποκλίνονταν οι εταίροι μας μπροστά στο ελληνικό δαιμόνιο...
Στην περίπτωση δε που επιλέξουμε την «τσαμπουκαλίδικη» αποχώρησή μας από την Ευρωζώνη και την ανεξάρτητη πορεία με τη διατήρηση των σημερινών κοινωνικών δομών, πώς θα έχει ένας γραφίστας (αλλά και η μεγάλη πλειονότητα των αποφοίτων των ελληνικών ΑΕΙ και ΤΕΙ) μέλλον σε μια χώρα που θα αγκομαχάει για να πουλήσει φθηνά αγροτικά προϊόντα και χαμηλής ποιότητας τουρισμό;
Τα καλά νέα είναι πως και αν γυρίσει ο κόσμος ανάποδα, η Ελλάδα δεν θα πάψει να είναι ένα από τα πιο προνομιούχα οικόπεδα του πλανήτη. Το όνειρο –ή ο εφιάλτης- του Ουελμπέκ με τις στρατιές Κινέζων παραθεριστών αφορά την πατρίδα μας στον ίδιο τουλάχιστον βαθμό με τη Γαλλία. Προσωπικά δεν θα με ενοχλούσε διόλου η προοπτική μιάς χώρας-μπουτίκ, που ραφινάρει και διαθέτει ως είδη πολυτελείας τα τοπία, τα μνημεία και τα γεννήματα της γης της…
Δεν αποκλείεται η εμπειρία μας των τελευταίων τριών ετών να μην αποτελεί παρά έναν προσεισμό, ο οποίος προοιωνίζεται την σύγκρουση των τευτονικών πλακών μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Για να βγει η Ελλάδα αύτανδρη από το τσουνάμι που θα ακολουθήσει, οφείλει να αναδιατυπώσει τον ζωτικό της μύθο. Να βρει εγκαίρως ένα νέο ρόλο σε ένα τελείως καινούργιο έργο. Μπορεί άραγε;
Η λαϊκή σοφία φρονεί πως πρώτα βγαίνει η ψυχή και ύστερα το χούι. Εάν επιβεβαιωθεί, η Ελλάδα θα εξακολουθήσει να αντιστέκεται, ηρωικά και πένθιμα, σε κάθε απόπειρα επαναπροσδιορισμού της. Όπως αφέθηκαν αναξιοποίητα να αραχνιάσουν τα Ολυμπιακά Έργα του 2004, έτσι θα αρνούνται εμμονικά τα ημεδαπά πανεπιστήμια την αξιολόγησή τους ως την οριστική τους απαξίωση. Όπως έκλειναν πέρυσι το καλοκαίρι τα λιμάνια για τους επιβάτες των κρουαζιερόπλοιων, έτσι θα συνεχίσουν τα μουσεία να λειτουργούν με ωράριο δημόσιων υπηρεσιών… Πιστή στα πατροπαράδοτα ιδανικά –και στις πατροπαράδοτες αγκυλώσεις της- η χώρα θα χορέψει έναν καινούργιο χορό του Ζαλόγγου, αυτή τη φορά σε αργή κίνηση. Ώσπου ο τελευταίος χαμηλοσυνταξιούχος να λυντσάρει τον τελευταίο γιατρό του ΙΚΑ στο όνομα της κοινωνικής δικαιοσύνης, υπό τις ιαχές των ημεδαπών ολιγαρχών, οι οποίοι δεν θα έχουν τίποτα να ζηλέψουν από τους Ρώσσους αντιστοίχους τους. Ούτε καν τους ιδιωτικούς στρατούς…
Η επιστήμη της ψυχολογίας διατείνεται αντιθέτως πως ύστερα από μια οριακή εμπειρία μπορεί κάποιος να αλλάξει εντελώς ρότα, να αναθεωρήσει όλες τις μέχρι τότε επιλογές του. Υπάρχει συνεπώς ελπίδα να πρυτανεύσει, έστω και στο χείλος του γκρεμού, το συλλογικό συμφέρον. Να εμπεδωθούν και να επιταχυνθούν οι μεταρρυθμίσεις που θα απελευθερώνουν κοινωνία και οικονομία. Να ξηλωθούν οι πάσης φύσεως συντεχνίες που απομυζούν σαν βδέλες τον εθνικό πλούτο. Να γίνει αντιληπτό πως ο δημόσιος τομέας δεν αποτελεί πρυτανείο προς διορισμό και σίτησι και ότι τα σχολεία δεν είναι χώροι όπου απλώς παρκάρουμε τα παιδιά μας, μέχρι να έρθει το μεσημέρι και να τα πάμε στα φροντιστήρια. Να αναπτυχθούν δίκτυα αλληλεγγύης που θα εξασφαλίζουν την ασφάλεια των πιο αδύναμων. Να πάψει ο δημόσιος διάλογος να εκτρέπεται και να παροξύνεται κάθε λίγο από ζητήματα εντελώς ήσσονος σημασίας, όπως η αναγραφή του θρησκεύματος στις αστυνομικές ταυτότητες. Να αποκτήσουν επιτέλους οι Έλληνες συνείδηση πολιτών και όχι –αγανακτισμένων έστω- υπηκόων.
Πεποίθησή μου είναι ότι η Ελλάδα θα ανασκουμπωθεί και θα τα καταφέρει, αφού όμως πρώτα θα έχει δει τον χάρο με τα μάτια της. Το ερώτημα είναι πότε ακριβώς θα συμβεί αυτό: Πριν ή μετά από τις προσεχείς εκλογές; Πριν η μετά από μιαν άτακτη χρεοκοπία;
Ο Μάνος Χατζιδάκις σάρκαζε το στρατιωτικό εμβατήριο λέγοντας ότι επειδή ακριβώς η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει δεν έχει κι ελπίδα να αναστηθεί. Ο εθνικός μας ωστόσο Φοίνικας –που τον συκοφάντησε η χούντα κάνοντας τον έμβλημά της- είναι το θρυλικό πτηνό που αναγεννάται αενάως από την τέφρα του. Όπως ποιητικότατα άλλωστε το εξέφραζαν και οι στίχοι που μελοποίησε ο Χατζιδάκις στο Μεγάλο Ερωτικό, «εγώ είμαι εκείνο το πουλί που στη φωτιά σιμώνω, καίγομαι, στάχτη γίνουμαι και πάλι ξανανοιώνω…»-
Δημοσιεύτηκε στο ΒήμαΜεν τον Ιούνιο του 2012. Παραμένει, νομίζω, επίκαιρο...
Η μικρή εικόνα: Είμαι γραφίστας. Κοντεύω τα σαρανταπέντε. Έχω απολυθεί εδώ και έξι μήνες από μια δουλειά που τη θεωρούσα απολύτως εξασφαλισμένη. Στέλνω κάθε μέρα βιογραφικά όμως δεν έχω λάβει ούτε μία απάντηση. Έχω στεγαστικό δάνειο και δύο ανήλικα παιδιά.
Η μεσαία εικόνα: Είμαι μια σχετικά μικρή χώρα με αποσαθρωμένη παραγωγική βάση, τεράστιο δημόσιο χρέος και ελλειμματικότατους προϋπολογισμούς εδώ και μια τριακονταετία. Δανείζομαι για να πληρώνω τους δανειστές μου και για να εξυπηρετώ στοιχειωδώς πλέον τη λειτουργία του κράτους μου. Βουλιάζω ολοένα και βαθύτερα στη δίνη. Απειλούμαι από άτακτη χρεοκοπία ενώ στην κοινωνία μου σοβούν αναίμακτοι, προς το παρόν, εμφύλιοι.
Η μεγάλη εικόνα: Είμαι η ήπειρος-κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού. Δέσποσα επί σχεδόν δυό χιλιετίες στην υδρόγειο. Κυβερνούσα κι αφαίμασσα παντοιοτρόπως όποιο έδαφος κι όποιο λαό "ανακάλυπτα". Εξήγαγα με το στανιό αξίες και θρησκείες. Όταν, μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, μού πήρε τα ηνία η Αμερική δεν θορυβήθηκα ιδιαιτέρως. Ήταν η στοργική μου "θυγατέρα" που πρόκοψε. Τι κι αν επέτρεψε στον κόκκινο στρατό να φτάσει το 1945 μέχρι το Βερολίνο και να θέσει την καρδιά μου, την Τσεχοσλοβακία του Μίλαν Κούντερα, υπό σοβιετική κατοχή; Μισός αιώνας ψυχρού πολέμου αποτελεί μια σύντομη παρένθεση στην Ιστορία. Σήμερα ωστόσο αντιμετωπίζω πρωτόγνωρο κίνδυνο: Οι αναδυόμενες υπερδυνάμεις Κίνα και Ινδία, οικονομίες που αναπτύσσονται καλπάζοντας, πληθυσμοί που πολλαπλασιάζονται ασυγκράτητα, τείνουν να με θέσουν οριστικά στο περιθώριο του παγκόσμιου γίγνεσθαι. Τι θα είμαι σε πενήντα χρόνια; Η σεβάσμια γιαγιά του πλανήτη; Ή ένα πτώμα που θα γίνεται λίπασμα για να καλύψει τις ανάγκες των νέων κυρίων;
Ο πιο αμφιλεγόμενος ίσως συγγραφέας των ημερών μας, ο Μισέλ Ουελμπέκ, δίνει στο τελευταίο του μυθιστόρημα, "Ο Χάρτης και η Επικράτεια", μια εικόνα της Γαλλίας στα μέσα του 21ου αιώνα. Περιγράφει μια χώρα-μουσείο που υποδέχεται μιλιούνια Κινέζων και τους ξεναγεί στα μνημεία του πολιτισμού της και στις εκλεπτυσμένες γεύσεις των κρασιών της. Η προοπτική δεν είναι και τόσο ζοφερή, αν εξαιρέσεις ότι πρόκειται για μια προσομοίωση κοινωνίας, όπου και η παραμικρή λεπτομέρεια έχει σχεδιαστεί για τουριστικούς αποκλειστικά λόγους. Για μια Ντίσνεϋλαντ ενηλίκων. Υπό την προϋπόθεσιν βεβαίως ότι ο ανατολικός άνθρωπος θα ενδιαφέρεται για τα περασμένα μεγαλεία του λευκού πρώην δυνάστη του.
Πότε άρχισε να χάνεται το παιχνίδι για τη Δύση; Ο μοιρολάτρης θα αποφαινόταν πως αποτελεί νόμο της Ιστορίας οι πολιτισμοί να ακμάζουν και να παρακμάζουν, ο ομφαλός της γης να μετακινείται γεωγραφικά. Ο πραγματιστής θα επεσήμαινε ότι ο ίδιος ο Πρώτος Κόσμος πρόσφερε εν μέρει στον Τρίτο Κόσμο το σκοινί για να τον κρεμάσει. Το σκοινί της τεχνολογίας. Όταν ο πλανήτης μεταμορφώθηκε σε ένα "on line" χωριό, οι μέντορες της παγκοσμιοποίησης θριαμβολογούσαν. Όταν ολοένα και περισσότερα εργοστάσια μετακόμιζαν στην Ανατολή, οι Δυτικοί απολάμβαναν την πτώση στις τιμές των προϊόντων. Όταν μέχρι και οι υπηρεσίες παροχής πληροφοριών μεταφέρονταν από τις ΗΠΑ στην Ινδία και ο Καλιφορνέζος μάθαινε από έναν διαδικτυωμένο τηλεφωνητή στα πέρατα της γης τί παίζει το σινεμά της γειτονιάς του ο εκμηδενισμός των αποστάσεων ήταν πλέον γεγονός. Για πόσο καιρό όμως ο Ασιάτης θα δεχόταν να πληρώνεται με ψίχουλα, να έχει βιωτικό επίπεδο σχεδόν σκλάβου;
Οι ανθρωπιστικές οργανώσεις αγωνίζονται να μας ευαισθητοποιήσουν σχετικά με τις άθλιες συνθήκες εργασίας εκείνων που κατασκευάζουν τα κομπιούτερ και τις κούκλες μπάρμπι μας. Ο μεγαλύτερος εχθρός τους δεν είναι -παραδόξως- η αναισθησία της Δύσης αλλά η σιδηρά εξουσία του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας. Διαπιστώνοντας ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ ότι η Σοβιετική Ένωση είχε σαπίσει εκ των έσω, επέλεξε την πολιτική φιλελευθεροποίηση. Επιχείρησε να μετατρέψει την αυτοκρατορία σε δημοκρατία. Το πείραμά του διήρκεσε πέντε χρόνια και έληξε άδοξα με την κατάρρευση ολόκληρου του ανατολικού μπλοκ. Οι επίγονοι του Μάο Τσε Τουνγκ παραδειγματίστηκαν και ακολούθησαν τον αντίθετο δρόμο. Απελευθέρωσαν μονάχα την οικονομία. Έφτιαξαν ένα υβρίδιο που συνδύαζε τα πιό απεχθή στοιχεία κι από τα δύο αντίπαλα κοινωνικά συστήματα: Τον αυταρχισμό της δικτατορίας του προλεταριάτου με την αναλγησία του νεοφιλεύθερου καπιταλισμού. Έτσι - απαλλαγμένη κι απ'το στοιχειώδες πρόσχημα δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων- η Κίνα εκτινάχθηκε παραγωγικά. Πώς να αντιμετωπίσεις ένα τέτοιο τέρας;
Το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που ισχυρίζεται (ή πιστεύει) πως διαθέτει η Δύση είναι η ικανότητά της να επινοεί. "Όλες οι εφευρέσεις που άλλαξαν το ρου της Ιστορίας -από τη μηχανή εσωτερικής καύσης μέχρι το iphone- πραγματοποιήθηκαν αν όχι σε αστικοδημοκρατικά καθεστώτα, σίγουρα πάντως σε ανοιχτές κοινωνίες, οι οποίες επέτρεπαν στον άνθρωπο να αξιοποιεί τη φαντασία του και να ελπίζει, παράλληλα, στην προσωπική του πρόοδο. Ένα σύστημα εξ ορισμού καχύποπτο απέναντι στην ατομική πρωτοβουλία όπως το κινέζικο, μιά κοινωνία διηρεμένη ακόμα σε κάστες σαν την ινδική, δεν έχουν εξ ορισμού άλλη δυνατότητα παρά να απομιμούνται τις δικές μας ιδέες…» Η Ανατολή, εν ολίγοις, είναι καταδικασμένη να αντιγράφει πιστά τις καινοτομίες της Δύσης. Τα εργοστάσια μπορεί να δουλεύουν τριπλοβάρδια στις όχθες του Γάγγη και του Κίτρινου Ποταμού, οι εφευρέτες όμως και οι designers θα συχνάζουν πάντα στα καφέ του Μιλάνου και θα ονειροπολούν στη Silicon Valley.
Θα μπορούσε κανείς να αντιτάξει το γεγονός ότι το αυτοκίνητο ως προϊόν μαζικής κατανάλωσης πράγματι συνελήφθη και κατασκευάστηκε από τον Χένρυ Φόρντ στη δημοκρατική Αμερική όμως ο Χίτλερ δεν άργησε και τόσο να απαντήσει: Δήμευσε μία μεγάλη έκταση και έχτισε τη βιομηχανία Volkswagen, η οποία έριξε στην αγορά τον «Σκαραβαίο», το κατ’εξοχήν αυτοκίνητο του λαού. Η ναζιστική Γερμανία δεν διακρινόταν ασφαλώς για το φιλελεύθερο πνεύμα της. Ούτε και η Ιαπωνία όταν έβγαζε τον μέγα σκηνοθέτη Κουρασάβα.
Θα μπορούσε επίσης κανείς να αναλογιστεί με δέος το τι θα σήμαινε η ευρεία (μικρο)αστικοποίηση των πληθυσμών στις ανερχόμενες υπερδυνάμεις. Η μύηση του μέσου Κινέζου ή Ινδού στον καταναλωτισμό. Κάποιος είχε προ ετών υπολογίσει πως εάν γενικευόταν στην Ινδία η χρήση του χαρτιού υγείας, το δάσος του Αμαζονίου θα εξαφανιζόταν μέσα σε ελάχιστα χρόνια. Εάν δε εξελισσόταν η Κίνα σε δημοκρατία, τα δέντρα όλου του κόσμου δεν θα αρκούσαν για τα ψηφοδέλτια…
Ας επιστρέψουμε στη μικρή εικόνα: Είμαι άνεργος γραφίστας σε μια χώρα που έχει βίαια στερηθεί κάθε αίσθηση ασφάλειας. Η ευημερία μέσα στην οποίαν ανατράφηκα αποδείχθηκε κίβδηλη. Καλούμαι στα μέσα της ζωής μου να επιστρέψω στα βασικά – “back to basics” όπως θα το έθετε η Christina Aguilera. Το σύγκρυο των 200 ευρώ το μήνα κτυπάει την πόρτα μου – για ποιο λόγο, αλήθεια, να αμείβομαι εγώ καλύτερα από τον βαλκάνιο γείτονα μου; Αφού παρά την εικόνα της πρωτοπόρου που καλλιεργούσε η Ελλάδα για τον εαυτό της, η τελευταία καινοτομία που συνέβη επί ελληνικού εδάφους και γνώρισε διεθνή απήχηση ήταν η εφεύρεση του καφέ φραπέ το 1957…
Τα κακά νέα για μας είναι ότι η Ευρώπη, ακόμα και να ξεπεράσει προσωρινά τη βαθιά σημερινή της κρίση, δεν πρόκειται να ξαναδείξει την παλιά γαλαντομία της απέναντι σε μια κοινωνία ράθυμη, διαπλεκόμενη κι ανοργάνωτη σε βαθμό εξωφρενικό. Ακόμα και να καταφέρουμε να εκβιάσουμε βραχυπρόθεσμα την παραμονή μας στο ευρώ, το κοινό ταμείο δεν θα καλύπτει αενάως τα διογκούμενα ελλείμματά μας ως ανταπόδοση των «φώτων» που κάποτε προσφέραμε στην Ανθρωπότητα. Μονάχα ίσως αν εξαγάγαμε σε Κίνα και Ινδία τους ντόπιους μεγαλοσυνδικαλιστές, με αποστολή να εμφυσήσουν στους εκεί εργαζόμενους συντεχνιακό πνεύμα και να διαλύσουν έτσι τον παραγωγικό ιστό, θα υποκλίνονταν οι εταίροι μας μπροστά στο ελληνικό δαιμόνιο...
Στην περίπτωση δε που επιλέξουμε την «τσαμπουκαλίδικη» αποχώρησή μας από την Ευρωζώνη και την ανεξάρτητη πορεία με τη διατήρηση των σημερινών κοινωνικών δομών, πώς θα έχει ένας γραφίστας (αλλά και η μεγάλη πλειονότητα των αποφοίτων των ελληνικών ΑΕΙ και ΤΕΙ) μέλλον σε μια χώρα που θα αγκομαχάει για να πουλήσει φθηνά αγροτικά προϊόντα και χαμηλής ποιότητας τουρισμό;
Τα καλά νέα είναι πως και αν γυρίσει ο κόσμος ανάποδα, η Ελλάδα δεν θα πάψει να είναι ένα από τα πιο προνομιούχα οικόπεδα του πλανήτη. Το όνειρο –ή ο εφιάλτης- του Ουελμπέκ με τις στρατιές Κινέζων παραθεριστών αφορά την πατρίδα μας στον ίδιο τουλάχιστον βαθμό με τη Γαλλία. Προσωπικά δεν θα με ενοχλούσε διόλου η προοπτική μιάς χώρας-μπουτίκ, που ραφινάρει και διαθέτει ως είδη πολυτελείας τα τοπία, τα μνημεία και τα γεννήματα της γης της…
Δεν αποκλείεται η εμπειρία μας των τελευταίων τριών ετών να μην αποτελεί παρά έναν προσεισμό, ο οποίος προοιωνίζεται την σύγκρουση των τευτονικών πλακών μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Για να βγει η Ελλάδα αύτανδρη από το τσουνάμι που θα ακολουθήσει, οφείλει να αναδιατυπώσει τον ζωτικό της μύθο. Να βρει εγκαίρως ένα νέο ρόλο σε ένα τελείως καινούργιο έργο. Μπορεί άραγε;
Η λαϊκή σοφία φρονεί πως πρώτα βγαίνει η ψυχή και ύστερα το χούι. Εάν επιβεβαιωθεί, η Ελλάδα θα εξακολουθήσει να αντιστέκεται, ηρωικά και πένθιμα, σε κάθε απόπειρα επαναπροσδιορισμού της. Όπως αφέθηκαν αναξιοποίητα να αραχνιάσουν τα Ολυμπιακά Έργα του 2004, έτσι θα αρνούνται εμμονικά τα ημεδαπά πανεπιστήμια την αξιολόγησή τους ως την οριστική τους απαξίωση. Όπως έκλειναν πέρυσι το καλοκαίρι τα λιμάνια για τους επιβάτες των κρουαζιερόπλοιων, έτσι θα συνεχίσουν τα μουσεία να λειτουργούν με ωράριο δημόσιων υπηρεσιών… Πιστή στα πατροπαράδοτα ιδανικά –και στις πατροπαράδοτες αγκυλώσεις της- η χώρα θα χορέψει έναν καινούργιο χορό του Ζαλόγγου, αυτή τη φορά σε αργή κίνηση. Ώσπου ο τελευταίος χαμηλοσυνταξιούχος να λυντσάρει τον τελευταίο γιατρό του ΙΚΑ στο όνομα της κοινωνικής δικαιοσύνης, υπό τις ιαχές των ημεδαπών ολιγαρχών, οι οποίοι δεν θα έχουν τίποτα να ζηλέψουν από τους Ρώσσους αντιστοίχους τους. Ούτε καν τους ιδιωτικούς στρατούς…
Η επιστήμη της ψυχολογίας διατείνεται αντιθέτως πως ύστερα από μια οριακή εμπειρία μπορεί κάποιος να αλλάξει εντελώς ρότα, να αναθεωρήσει όλες τις μέχρι τότε επιλογές του. Υπάρχει συνεπώς ελπίδα να πρυτανεύσει, έστω και στο χείλος του γκρεμού, το συλλογικό συμφέρον. Να εμπεδωθούν και να επιταχυνθούν οι μεταρρυθμίσεις που θα απελευθερώνουν κοινωνία και οικονομία. Να ξηλωθούν οι πάσης φύσεως συντεχνίες που απομυζούν σαν βδέλες τον εθνικό πλούτο. Να γίνει αντιληπτό πως ο δημόσιος τομέας δεν αποτελεί πρυτανείο προς διορισμό και σίτησι και ότι τα σχολεία δεν είναι χώροι όπου απλώς παρκάρουμε τα παιδιά μας, μέχρι να έρθει το μεσημέρι και να τα πάμε στα φροντιστήρια. Να αναπτυχθούν δίκτυα αλληλεγγύης που θα εξασφαλίζουν την ασφάλεια των πιο αδύναμων. Να πάψει ο δημόσιος διάλογος να εκτρέπεται και να παροξύνεται κάθε λίγο από ζητήματα εντελώς ήσσονος σημασίας, όπως η αναγραφή του θρησκεύματος στις αστυνομικές ταυτότητες. Να αποκτήσουν επιτέλους οι Έλληνες συνείδηση πολιτών και όχι –αγανακτισμένων έστω- υπηκόων.
Πεποίθησή μου είναι ότι η Ελλάδα θα ανασκουμπωθεί και θα τα καταφέρει, αφού όμως πρώτα θα έχει δει τον χάρο με τα μάτια της. Το ερώτημα είναι πότε ακριβώς θα συμβεί αυτό: Πριν ή μετά από τις προσεχείς εκλογές; Πριν η μετά από μιαν άτακτη χρεοκοπία;
Ο Μάνος Χατζιδάκις σάρκαζε το στρατιωτικό εμβατήριο λέγοντας ότι επειδή ακριβώς η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει δεν έχει κι ελπίδα να αναστηθεί. Ο εθνικός μας ωστόσο Φοίνικας –που τον συκοφάντησε η χούντα κάνοντας τον έμβλημά της- είναι το θρυλικό πτηνό που αναγεννάται αενάως από την τέφρα του. Όπως ποιητικότατα άλλωστε το εξέφραζαν και οι στίχοι που μελοποίησε ο Χατζιδάκις στο Μεγάλο Ερωτικό, «εγώ είμαι εκείνο το πουλί που στη φωτιά σιμώνω, καίγομαι, στάχτη γίνουμαι και πάλι ξανανοιώνω…»-
Δημοσιεύτηκε στο ΒήμαΜεν τον Ιούνιο του 2012. Παραμένει, νομίζω, επίκαιρο...
Σχόλια